Kiến trúc trường học là cách tổ chức khối nhà, sân chơi và lối đi cho việc dạy học. Bố cục này quyết định lớp học có đủ sáng, đủ gió, đủ an toàn hay không. Nội dung dưới đây tổng hợp quy chuẩn hiện hành và các mô hình bố cục thường gặp. Vacons bổ sung góc nhìn từ thực tế thiết kế công trình giáo dục. Chủ đầu tư và ban giám hiệu có thể sử dụng để đối chiếu khi duyệt phương án.
Thành Phần Chính Của Kiến Trúc Trường Học
Trường phổ thông gồm 5 nhóm hạng mục chính. Đó là khối học tập, khối hỗ trợ, khối phụ trợ, sân thể thao và hạ tầng kỹ thuật. Mỗi nhóm trong kiến trúc trường học có yêu cầu riêng về diện tích, vị trí.
Khối phòng học tập trong kiến trúc trường học
Đây là phần lõi của trường. Khối này gồm phòng học thường và phòng học bộ môn. Phòng bộ môn phục vụ âm nhạc, mỹ thuật, tin học, ngoại ngữ, khoa học. Phòng học cần cửa sổ lấy sáng tốt, cách xa nguồn ồn. Phòng bộ môn cần thêm kho thiết bị, hệ thống điện riêng. Lớp học nên xếp theo khối. Học sinh cùng khối học gần nhau sẽ dễ quản lý giờ ra chơi. Phòng bộ môn nên nằm ở vị trí trung gian để các khối cùng tiếp cận. Phòng Âm nhạc nên đặt riêng. Tiếng hát dễ lọt sang lớp bên.
Phòng hỗ trợ học tập, phụ trợ
Khối hỗ trợ gồm thư viện, phòng thiết bị giáo dục, phòng tư vấn học đường. Khối phụ trợ gồm phòng giáo viên, phòng nghỉ giáo viên, phòng y tế, kho, nhà vệ sinh. Hai khối này thường bị dồn vào góc còn thừa của khu đất. Cách làm đó khiến giáo viên phải đi xa mỗi lần chuyển tiết. Giáo viên mệt, tiết học trễ.
Phòng nghỉ giáo viên nên đặt liền kề khối phòng học. Cứ 10 lớp nên có một phòng nghỉ giáo viên. Phòng y tế nên ở tầng trệt, gần lối ra xe cấp cứu. Nhà vệ sinh học sinh cần rải đều theo tầng, không dồn về một đầu dãy.
Sân chơi, bãi tập, khối sinh hoạt
Sân trường là nơi học sinh ở lâu thứ hai sau lớp học. Sân gồm sân chào cờ, sân chơi, bãi tập và khu thể thao. Khối sinh hoạt gồm nhà ăn, bếp, nhà đa năng hoặc nhà thể chất. Trường có bán trú cần thêm phòng nghỉ trưa, khu tắm rửa.
Nhà ăn nên nối với khối học bằng hành lang trường học có mái. Bếp đặt cuối hướng gió để mùi, khói không bay vào lớp. Nhà đa năng dùng cho thể dục khi trời mưa. Đây cũng là nơi khai giảng, văn nghệ. Chọn vị trí nhà đa năng gần cổng phụ giúp dùng được cả ngoài giờ học.
Lợi Ích Của Kiến Trúc Trường Học Được Thiết Kế Đúng
Kiến trúc trường học thiết kế đúng có lợi cho bốn nhóm người. Đó là học sinh, giáo viên, nhà trường, phụ huynh. Lợi ích đến từ những quyết định rất cụ thể trên bản vẽ. Hướng cửa sổ, bề rộng hành lang, vị trí sân đều tác động hằng ngày.
Học sinh học tập trung, khỏe hơn
Lớp học đủ sáng giúp học sinh đọc bảng không phải nheo mắt. Gió tự nhiên thổi vào làm lớp bớt nóng vào buổi chiều. Trẻ ít buồn ngủ hơn. Tiếng ồn từ sân, từ đường phố được chặn bớt nhờ bố trí khối hợp lý. Học sinh nghe rõ lời giảng hơn. Giờ học bớt mệt.
Sân rộng, có bóng mát khuyến khích trẻ vận động trong giờ ra chơi. Lối đi rộng, cầu thang đủ chỗ giảm chen lấn lúc tan học. Nhà vệ sinh gần lớp giúp trẻ nhỏ không phải đi xa. Những chi tiết này nhỏ nhưng lặp lại mỗi ngày suốt nhiều năm học. Cộng dồn lại tạo ra khác biệt rất lớn. Học sinh nhỏ cần các chi tiết vừa tầm. Bồn rửa tay, tay vịn, bậc thang cần chiều cao hợp lứa tuổi. Trường liên cấp nên chia thiết bị theo khu cấp học. Học sinh lớp 1 và lớp 9 không dùng chung một chuẩn chiều cao.
Giáo viên dạy thuận tiện hơn
Giáo viên đi lại giữa các lớp nhiều lần mỗi ngày. Phòng bộ môn đặt ở vị trí trung gian giúp rút ngắn quãng đường này. Phòng nghỉ liền kề khối học giúp giáo viên nghỉ được giữa hai tiết. Thiết bị dạy học có kho riêng, không phải khuân vác xa.
Bố cục sân nằm giữa giúp giáo viên trực quan sát học sinh dễ hơn. Lớp học có bàn di động giúp tổ chức hoạt động nhóm nhanh. Giáo viên chuẩn bị bài theo chương trình mới cũng thuận lợi hơn. Không gian hỗ trợ đúng cách dạy thì giờ học diễn ra thuận lợi hơn.
Không gian làm việc của giáo viên cũng cần được chăm chút. Phòng giáo viên nên có bàn làm việc riêng, tủ khóa, góc pha trà. Cửa sổ nhìn ra sân giúp giáo viên nắm được tình hình học sinh. Phòng làm việc dễ chịu giúp giáo viên gắn bó lâu với trường.
Nhà trường giảm chi phí vận hành
Thông gió, lấy sáng tự nhiên tốt giúp giảm giờ chạy điều hòa, đèn. Tiền điện mỗi tháng giảm theo. Thiết bị cũng bền hơn. Vật liệu chọn đúng khí hậu nóng ẩm ít hỏng hơn. Chi phí sửa chữa hằng năm cũng thấp hơn. Một kiến trúc trường học tính đúng từ đầu sẽ phục vụ được nhiều thế hệ học sinh. Quy hoạch chừa đất cho giai đoạn hai giúp mở rộng mà không phải phá dỡ. Đầu tư đúng một lần rẻ hơn sửa đi sửa lại.
Phụ huynh yên tâm, trường dễ nhận diện
Phụ huynh đánh giá trường ngay từ cổng. Khu đón trả có mái che, có chỗ dừng xe tạo cảm giác an toàn. Sảnh nhìn ra sân chính cho phụ huynh thấy con chơi ở đâu. Cảm nhận đầu tiên này ảnh hưởng đến quyết định chọn trường. Phụ huynh cũng hỏi nhiều về an toàn cháy nổ. Lối thoát nạn rõ ràng giúp trả lời câu hỏi đó. Kiến trúc riêng cũng giúp trường khác biệt với trường xung quanh. Mặt đứng, màu sắc, cảnh quan trở thành hình ảnh nhận diện. Hình ảnh đó xuất hiện trên tài liệu tuyển sinh, mạng xã hội.
Tham khảo: Thiết kế trường học chuẩn quốc tế
Công trình đạt chuẩn, dễ kiểm định
Trường đúng chuẩn cơ sở vật chất sẽ thuận lợi khi xin công nhận chuẩn quốc gia. Hồ sơ kiểm định đối chiếu từng hạng mục với quy định. Thiếu phòng bộ môn hay thư viện nhỏ hơn mức tối thiểu đều bị trừ điểm. Sửa sau khi xây rất tốn kém. Làm vậy tránh cải tạo lần hai. Hồ sơ thiết kế cũng rõ ràng và dễ giải trình hơn. Đội thiết kế nên lập bảng đối chiếu từng hạng mục với thông tư. Bảng này đi kèm hồ sơ bàn giao.
Các Mô Hình Bố Cục Kiến Trúc Trường Học
Kiến trúc trường học tại Việt Nam có bốn mô hình bố cục thường gặp. Đó là dãy song song, chữ U hoặc chữ L, sân trong và khối tập trung. Mỗi mô hình hợp với một kiểu khu đất khác nhau. Chọn mô hình trước khi vẽ mặt bằng chi tiết sẽ hạn chế sửa chữa.
Dãy nhà song song, hành lang bên
Đây là kiểu bố cục quen thuộc nhất ở Việt Nam. Các dãy lớp học chạy song song, mỗi dãy có hành lang một bên. Bố cục này lấy sáng, đón gió tốt nếu xoay đúng hướng. Thi công cũng đơn giản.
Điểm yếu nằm ở khoảng trống giữa các dãy. Khoảng trống này thường chưa được dùng để học ngoài trời. Bố cục kiểu này cũng thiếu kết nối với không gian mở. Cải thiện được bằng cách biến sân giữa hai dãy thành vườn học tập, có mái che một phần.
Kiến trúc trường học chữ U, chữ L quanh sân
Các khối nhà ôm lấy một sân chính. Sân nằm giữa. Giáo viên quan sát được từ hành lang. Học sinh ra chơi có sẵn khoảng sân gần lớp. Bố cục này hợp với khu đất vuông vức, rộng vừa. Cần chú ý hướng mở của chữ U. Phía mở nên đón gió chủ đạo để sân không bị bí. Góc giao giữa hai cánh chữ L thường tối, khó thông gió. Góc này nên đặt cầu thang, kho hoặc nhà vệ sinh thay vì lớp học.
Sân trong, hợp khối
Các khối lớp học bao quanh một hay nhiều sân trong nhỏ. Sân trong mát hơn. Tiếng ồn đường phố cũng giảm. Mỗi sân gắn với một khối lớp. Bố cục này hợp với trường liên cấp cần tách khu theo cấp học. Sân trong cần đủ rộng để ánh sáng xuống tới tầng trệt. Sân quá hẹp so với chiều cao nhà sẽ thành giếng tối, đọng ẩm. Hệ thống thoát nước sân trong phải tính cho mưa lớn. Cây trồng trong sân nên chọn loại tán vừa, rễ không phá nền.
Khối tập trung nhiều tầng
Trường nội đô thường thiếu đất. Không trải ngang được. Giải pháp là gom các chức năng vào một hoặc hai khối cao tầng. Sân chơi đặt ở tầng trệt và sân thượng. Nhà đa năng có thể đặt ở tầng hầm bán nổi hoặc tầng mái. Bố cục này đòi hỏi tính kỹ thoát nạn, thang máy và luồng di chuyển giờ tan học. Hành lang, cầu thang phải đủ rộng cho toàn trường xuống cùng lúc. Sân thượng làm sân chơi cần lan can kín, mái che, lớp chống thấm tốt. Chi phí xây dựng mỗi m² cao hơn bố cục trải ngang.
Bảng so sánh nhanh
Bảng dưới đây giúp khoanh vùng mô hình theo khu đất. Đây là so sánh tương đối. Phương án cuối cùng còn phụ thuộc hướng đất, quy hoạch, ngân sách.
| Mô hình bố cục | Đặc điểm khu đất phù hợp | Ưu điểm nổi bật | Nhược điểm, hạn chế |
| Dãy nhà song song | Quỹ đất rộng, dạng hình chữ nhật dài | Các phòng học đều đón sáng, thông gió tự nhiên đồng đều.
Kết cấu đơn giản, thi công nhanh, tiết kiệm. |
Khoảng không gian giữa các dãy nhà dễ rời rạc hoặc lãng phí nếu không thiết kế cảnh quan trường học tốt. |
| Chữ U hoặc chữ L | Đất vuông vức, diện tích trung bình | Tạo sân chơi tập trung ở giữa, giáo viên dễ bao quát học sinh.
Quy hoạch khối chức năng gọn gàng. |
Điểm giao giữa hai khối nhà (góc chết) dễ thiếu sáng, bí gió, khó bố trí phòng học. |
| Khối sân trong (courtyard) | Đất vừa phải, cần phân khu riêng theo cấp học hoặc chức năng | Sân trong mát, che chắn tốt tiếng ồn, khói bụi từ đường phố.
Không gian vui chơi khép kín, an toàn cho học sinh. |
Sân trong quá hẹp sẽ dễ thiếu sáng, tụ khí ẩm, thoát nước chậm. |
| Khối tập trung đa tầng | Quỹ đất hạn chế, mặt bằng nội đô | Dồn công năng lên cao, dành mặt đất làm sân chơi và bãi đón trả học sinh. | Áp lực lưu thông cao vào giờ đón trả. Quy chuẩn PCCC, thoát hiểm khắt khe. Chi phí đầu tư cao hơn. |
Xem thêm: Xu hướng kiến trúc xanh trong mẫu thiết kế trường học
Xu Hướng Kiến Trúc Trường Học Theo Chương Trình Giáo Dục Mới
Có bốn xu hướng thiết kế nổi bật. Đó là kiến trúc xanh, vật liệu thân thiện, không gian linh hoạt và con người làm trung tâm. Chương trình giáo dục phổ thông mới chú trọng trải nghiệm, hoạt động nhóm và tự học. Thiết kế trường chuyển từ lớp học đóng sang không gian mở hơn. Mỗi xu hướng đều áp dụng được cho trường cải tạo.
Kiến trúc trường học xanh, bền vững
Kiến trúc trường học xanh tận dụng tối đa nắng, gió, cây xanh để giảm năng lượng vận hành. Cửa sổ lớn có lam che đưa ánh sáng tự nhiên vào sâu trong lớp. Gió trời đi xuyên phòng thay cho điều hòa phần lớn thời gian. Mảng xanh phủ sân, mái, tường đứng giúp khuôn viên mát hơn. Mảng xanh cần chọn đúng loại cây. Cây gần máng xối nên ít rụng lá để không tắc ống. Vườn trên mái cần lớp chống thấm và lớp thoát nước riêng. Tường cây cần hệ tưới nhỏ giọt. Không có hệ tưới, tường sẽ khô héo sau một mùa nắng.
Công nghệ đi kèm cũng đơn giản. Pin mặt trời trên mái cấp điện cho chiếu sáng hành lang, bơm nước. Hệ thống thu nước mưa dùng để tưới cây, dội vệ sinh. Học sinh quan sát các hệ thống này ngay trong trường.
Vật liệu thân thiện môi trường
Xu hướng này ưu tiên gỗ, tre hoặc vật liệu địa phương. Tường đất nện là một ví dụ. Các vật liệu này giảm phát thải trong sản xuất, vận chuyển. Chúng cũng tạo cảm giác gần gũi, ấm áp cho trẻ khi chạm vào. Mỗi vật liệu cần cách xử lý riêng với khí hậu nóng ẩm. Tre phải được xử lý chống mối mọt, chống ẩm trước khi dùng. Tường đất nện dày giữ mát tốt nhưng cần mái đua sâu để che mưa. Gỗ hợp với trần, lam che nắng, nội thất lớp học. Gỗ ngoài trời cần sơn phủ lại theo chu kỳ.
Vật liệu địa phương còn gồm gạch nung thủ công, đá chẻ, ngói đất. Chúng có sẵn gần công trình. Chi phí vận chuyển thấp. Thợ địa phương quen tay thi công. Màu đất, màu gạch cũng hòa với cảnh quan xung quanh và tạo nét riêng cho trường. Nguyên tắc chung là dùng vật liệu tự nhiên ở nơi trẻ chạm, nhìn thấy nhiều nhất. Kết cấu chịu lực vẫn nên là bê tông cốt thép hoặc thép. Cách phối này giữ độ bền của công trình kiên cố. Thiết kế kiến trúc trường học như vậy vừa bền vừa gần thiên nhiên.
Không gian linh hoạt, kết nối trong ngoài
Không gian linh hoạt nghĩa là một phòng đổi được nhiều công năng trong ngày. Trường học ngày nay cần nhiều không gian đa chức năng. Vách ngăn di động giúp ghép hai lớp thành một phòng sinh hoạt chung. Bàn ghế nhẹ, có bánh xe giúp xoay thành nhóm trong vài phút. Lớp học mở kết nối liền mạch với hiên, sân. Cửa lớp mở rộng ra hành lang hoặc vườn học tập. Hành lang rộng hơn mức tối thiểu cho phép đặt bàn nhóm, kệ sách và bảng ghim. Học sinh làm dự án nhóm ngay ngoài cửa lớp. Giáo viên nhìn qua vách kính.
Sân trường dùng được như một phòng học thứ hai. Vườn sinh học, khu thí nghiệm nước và sân khấu ngoài trời làm được điều đó. Khoảng sân giữa các dãy nhà là vị trí phù hợp nhất. Cây cần vài năm mới lớn. Hãy trồng ngay khi khởi công. Thư viện mở nối với sảnh hoặc hành lang chính. Học sinh ghé đọc trong giờ ra chơi. Không cần thủ tục. Góc tự học, góc thảo luận, góc trưng bày nằm chung một khu. Sảnh chính cũng là nơi triển lãm, đón phụ huynh, tổ chức sự kiện nhỏ.
Kiến trúc trường học lấy con người làm trung tâm
Xu hướng này đặt sức khỏe thể chất lẫn tinh thần của trẻ lên trước. Thiết kế chăm chút vi khí hậu trong từng phòng. Vi khí hậu gồm nhiệt độ, độ ồn, ánh sáng mà trẻ cảm nhận trực tiếp. Mỗi yếu tố đều xử lý được bằng kiến trúc. Nhiệt độ được kiểm soát bằng che nắng, thông gió, mảng xanh. Độ ồn giảm nhờ trần tiêu âm, tách phòng nhạc, hàng cây chắn ồn phía đường. Ánh sáng cần đều, không chói, có rèm điều chỉnh. Lớp học dễ chịu giúp trẻ ngồi học lâu mà không mệt.
Trải nghiệm giác quan cũng được chú ý. Sân có nhiều chất liệu như cỏ, sỏi, gỗ để trẻ cảm nhận khi bước. Tiếng nước, mùi cây, màu sắc dịu tạo cảm giác thư thái. Trường nên có vài góc nhỏ yên tĩnh cho trẻ muốn ngồi một mình. Kiến trúc trường học theo hướng này coi trẻ là người dùng chính.
Tìm hiểu: 10+ thiết kế nội thất trường mầm non quốc tế đẹp, ấn tượng
Câu Hỏi Thường Gặp Về Kiến Trúc Trường Học
Trường học được xây tối đa mấy tầng?
Tối đa 5 tầng. Theo thông tư 23/2024/TT-BGDĐT, giới hạn này áp dụng cho các khối dạy học ở tiểu học và trung học. Trường trong đô thị cần tính kỹ mật độ xây dựng để còn đủ sân chơi.
Bố trí trường liên cấp thế nào?
Mỗi cấp học phải có phân khu riêng. Các phòng học bộ môn có chức năng tương đồng được dùng chung. Trường có cấp tiểu học cần phòng đọc riêng cho học sinh tiểu học. Quy mô tối đa là 50 lớp với trường hai cấp, 75 lớp với trường ba cấp.
Khu đất đô thị nên chọn bố cục nào?
Khu đất nhỏ nên chọn khối tập trung nhiều tầng hoặc sân trong. Sân chơi đặt ở trệt, sân thượng. Bố cục cần tính kỹ thoát nạn, cầu thang cho giờ tan học. Chiều cao khối học không vượt quá 5 tầng.
Kiến trúc trường học tốt bắt đầu từ bảng tính quy mô, hướng nắng gió và luồng di chuyển. Lớp học mát, sân có bóng cây, hành lang đủ rộng mới là thước đo thật. Khi trường đang chọn đất hoặc lên phương án, Vacons sẵn sàng cùng bạn khảo sát hiện trạng. Các bài tin tức khác trên website có thêm kinh nghiệm thiết kế trường học.
Vacons – Đơn vị thiết kế thi công trường học uy tín, sáng tạo
- Trụ sở chính: Số 25 đường 34, phường An Khánh, TPHCM
- Văn phòng Hà Nội: Tầng 19, Tháp 1, Capital Place, 29 Liễu Giai, phường Ngọc Hà, Hà Nội
- Hotline: (+84) 917.886.188 – (028)355.402.16
- Email: info@vacons.com.vn
- Website: https://vacons.com.vn/
- Fanpage: https://www.facebook.com/vacons.architect
- LinkedIn: https://vn.linkedin.com/company/vacons-company
